افغانستان فردا

مقدمه :
اولین بار تکت پوستی را در بین اوراق پدرم که هر عصر اوراق کار های دفتری را با خود به خانه میاورد تا بقیه وظایف دفتر خویش را در خانه انجام دهد ؛ دیدم . 7 یا 8 سال داشتم . یکی از انها را که تصویر ظاهرشاه پادشاه وقت را داشت و در روی پاکتی نصب شده بود ؛ گرفته و در دیوار اطاق بزرگی و طولانی که هم سالون بود و هم خوابگاه ما ، سرش نمودم .عصر که پدرم آمد ؛ متوجه پست شد و انرا پاک کرد و برایم اکیدا" گوشزد نمود هرگز در اطاق های خانه عکس و تصویر را نگذاری که باز نماز ما نمیشود . شاید همان گوشزد تا حال در گوشم طنین دارد که تا اروپا نیامده بودیم هیچ تصویری فامیلی در در و دیوار خانه مان نبود اگر بود ندرتا مناظر طبیعی و تصاویری از آیت الکرسی و یاسین شریف و یا هم چهار قُل بود . بنابران اشنایی پست چنان ساده نیست که من نوشتم بلکه درافغانستان این مرکز و نهاد خبر رسانی سابقه بس طولانی دارد .

سابقه تاریخی :
اما پست در افغانستان سابقه بس طولانی دارند همیشه قاصدان و چابک سواران در طول تاریخ این وظیفه را انجام میدادند . وظایف پست و قاصد و پیام بر به خصوص در هنگام نبرد ها و جنگها و تعرضات دشمن حساس تر و با اهمیت تر بوده است .بنابران سلاطین دفتر و دیوان های داشتند که پست ها و پیام ها را پیگیری مینمودند. اما به یاد داشته باشید این طرز پست منوط به دولتها و امپراطوری ها بود. افراد عادی و اقوام و قبایل ؛ روش خویش را داشتند.
با پیش درامد بالا باید اذعان نمود که در افغانستان با امدن قوای اسکندر مقدونی پست بصورت اساسی آن معرفی گردید . موصوف مطابق شرایط جنگی در تمام قطعات خود در هرات ، رخج ( قندهار) ، کابل ، جبل السراج ، بلخ و ... افراد شجاع و ورزیده و سوارکار را برای این کار گماشته بود و یقینا" دفتر و دیوانی وجود داشت که وارسی پست های جنگی و اخبارتعرضات و امادگی قیامها را علیه اسکندر اطلاع میدادند . از قدیم ترین نامه که در تاریخ افغانستان از آن میتوان نام برد همانا نامه مادر اسکندر است که دور اسکندر وی را پریشان نموده و نگران پسرش بود . که بالمقابل اسکندر جواب نامه را با عده از سران کشورمان به یونان نزد مادر فرستاد .
بعدا" جانشینان اسکندر یا یونانو باختری ها در حدود 250 سال دیگر این روش را به شکل اساسی تر آن ادامه دادند . امروز با وجودیکه هیچ سندی از آن نامه ها و دیوانها در دست نیست . اما در شرایط نظامی و سوقیات موجودیت دیوان و مرکز پست و خبر رسانی حتمی بوده است . تنها در تاریخ مصر ؛ قديمي ترين سند مربوط به پست يك ورق پاپيروس است كه در سال 255 قبل از ميلاد در محل « هبیه » کشف شده است . (1)
کشور های همسایه فارس و هند نیز از چنین سابقه ایی حکایت دارند چنانچه در دوره هخامنشی (۵۵۹ ـ ۳۳۰ ق م) می توان از این نهاد نام برد ، چنانکه داریوش اول (حک: ۵۲۲ ـ ۴۸۶ق م) برای برقراری امنیت عمومی در ایالات، تشکیلاتی بنیاد نهاد که در آن، دبیر یا منشی مخصوصی بر «خِشَثْرَه پاون/ خِشَثْرَه پَوان» (ساتْراپ /شهربان) های ولایات گماشت تا چشم و گوش شاه باشند و او را از جریان امور و رویدادهای مهم ولایات و نحوه اجرای فرمان های ارسالی مرکز آگاه سازند. بدین منظور، و برای سهولت و سرعت جریان خبررسانی، راه های هموار و منزلگاه برای قاصدان دولت به فواصل چهار فرسنگ احداث شد تا علاوه بر استفاده کاروانیان، پیک ها و چابک سوارانِ دولت، نوشته ها و فرمان های دولتی را سریعتر به مقصد برسانند. به نوشته گزنفون، فاصله این ایستگاه ها بر مبنای توان روزانه یک اسب برای طی طریق تعیین شده بود. وی تأسیس راه های هموار را به کوروش بزرگ (حک: ۵۵۹ ـ ۵۲۹ ق م) نسبت داده است، اما برخی منابع احداث راه های کاروانرو و نگهداری اسب های بریده دم در این منزلگاه ها و تشکیل دستگاه برید را به داریوش سوم (حک: ۳۳۶ـ۳۳۰ق م)، آخرین پادشاه سلسله هخامنشی، نسبت داده اند. وظیفه اصلی این دستگاه ـ که تنها به دولت اختصاص داشت ـ خبررسانی سریع میان مرکز و ولایات تحت قلمرو حکومت بوده است. ( 2)

1- کبوتران خبر رسان ویا نامه بر :

منت از بال كبوتر نكشم اي قاصد
خود به خود نامة من شوق پريدن دارد

گذشته کبوتر های نامه رسان :
از قراین و تجسس مؤرخان چنین برمی اید که برای اولین بار استخدام كبوتران براي رسانيدن نامه ها، در تاريخ كاري بسار ديرينه است چنانكه در تورات آمده است حضرت نوح بود كه براي نخستين بار از كبوتر در اين راه سود جست و داستان كه وي كبوتري را ، هنگام توفان از كشتي خود به بيرون فرستاد وآن كبوتر شاخه اي از درخت زيتون بهمراه خود آورد. مورخان اين كار را نخستين استفاده انسان از كبوتر مي دانند و مي گويند: نخستين كبوتري است كه براي نامه رسانی، از ميان كشتي بخشكي فرستاده شده است. پس از او حضرت سليمان است كه دستگاه بسيار عظيمي داشت وخداوند بر وي بخششهاي فراواني كرده بود. در قصص قرآن درباره وي آمده است: و براي سليمان لشكريان او، از پريان و آدميان و پرندگان، گرد كرده شدند پس از ايشان بازداشته ميشوند. و (شانه سر ) يكي از اين مرغان بود كه در فرمان او بود و از نظر سياسي نقش بسيار پراهميتي در ماجراي بلقيس – ملكه صبا دارد. قرآن كريم همانگونه كه از نظر حقوقي و قانونگذاري داراي ارج و عظمت است، از نظر تاريخي نيز داراي ارزش و اهميت مي باشد سخنی درباره هُد هُد دارد كه نشان مي دهد اين پرنده چه نقش پراهميتي از نظر خبر رسانی در آن روزگار داشته است.
جهان متمدن نيز به نقش پراهميت كبوتران در روابط كتبي آگاه شد و اينكه در روزگار جنگ از كبوتران نامه بر استفاده مي كردند كار تازه اي نبود. زيرا در روزگار بسيار كهن بلينيوس مورخ كه نقش كبوتران را در رسانيدن اخبار جنگ احساس كرده بود مي گويد : «چرا ديوارها وحصارها بر مي افرازند و در كمينگاههاي دشتها و دره ها كارآگاهاني به كار مي گيرند ودر ميان رودخانه ها و جويبارها تورهاي صيد را به كار مي گيرند با اينكه براي رسانيدن خبرها پيغامگزاراني راستگوي و درست كردار و راههايي امن در آسمان وجود دارد» و ارزش گفتار وي آنجا دانسته ميشود كه همكاران او ، مورخان فرنگي، نوشته اند كه نخستين كسان كه در جنگ ، كبوتران را استخدامكردند روميان بودند آنجا كه آنتونيوس هنگام محاصره مورينا در سال 43 ق.م به رئيس حكومت خويش نامه اي فرستاد كه بر گردن كبوتري آويخته شده بود و او پاسخ نامه وي را بر پاي همان كبوتر آويخت و روانه كرد.
از گفتار اين مورخان دانسته ميشود كه ايجاد روابط كتبي به وسيله كبوتران در آن روزگار براي اداي مقصود كافي بوده است . بويژه دريانوردان مصري و يوناني. كه در روزگار بطاله رسمشان بر اين بود كه هنگام نزديك شدن به خاك ميهن خويش كبوتري را رها كنند. و شايد كبوتر يكي از عوامل مهمي بوده است كه ايشان را در كار دريانوردي كمك كرده است و آنها كه پيش از ايشان بوده اند به علت ترس از حوادث سهمگين و بيم گمراه شدن كمتر از ساحل دور مي شده اند.
چينيها در كتابهاي خود نوشته اند كه ايشان در قرن 7 ميلادي از كبوتر استفاده كردند و اين كار را از بازرگانان عرب و هند كه كبوتراني با خود بدانجا برده بودند ؛ آموختند.
خلافت اسلامي به استفاده از كبوتران نامه رسان ، كمتر از توجه ايشان به «بريد» زميني بوده است. در سراسر قلمرو اسلامي اداراتي وجود داشت كه بازرسي كار اين كبوتران به عهده آنها بوده و كارمنداني كه در برجها به مراقبت رفت وآمد كبوتران مي پرداختند و استرهايي نيز آماده بخدمت بود كه به وسيله آنها، دسته دسته كبوتران را از برج های اصلي به محلات و برج های فرعي گسيل مي كردند.
مي گويند نخستين بار، در موصل كبوتران را به كار خبر رسانی و بردن نامه ها گماشتند. سپس در مصر بروزگار فاطميان و عباسيان در فاصله ميان اسكندريه، در سوريه و شهر بغداد مخابرات پيوسته به وسيله كبوتران انجام مي شد و اين كار به وسيله كبوتري بود بنام كبوتر حلب . پروفسور هيوبرت برد معتقد است كه مهدي – سومين خليفه عباسي – نخستين كسي است كه سازمان استخدام كبوتران را به وجود آورد اگر چه نخستين موردي كه مورخين درين باره ياد كرده اند در روزگار معتصم عباسي است، در آن هنگام كه وي در شهر سامراء بود اخبار گرفتاري بابك را به وسيله كبوتران نزد او فرستادند.
پرفسور هيوبرت، راز گرايش و علاقه فراوان خلفاي اسلامي را به كار ايجاد سازمانهاي «پست هوائي» در اين مي داند كه مسافرت در صحرا، در قرون وسطي، چندان امن نبوده است و براي از ميان بردن وحشت و بيم در صحرا ، كاروانهاي مسلحي – كه معمولاً از دو هزار تا سه هزار شتر تشكيل مي شده است – بوجود مي آوردند كه در هر سال يك يا دوبار راهها را منظم مي كردند. و از بيم اين كه كاروانها راه را گم نكنند و از ميان نروند، در حلب و دمشق و بصره و شهرهاي ديگري كه در فاصله ميان بغداد و مكه – يعني دو شهري كه از همة شهرها در آن روز بيشتر اهميت داشتند – واقع بودند، براي كبوتران ؛ کبوتر خانه های ايجاد كردند. زيرا كبوتران خبر رسان ، در آن روزگار تنها وسيله حفظ روابط و ارسال نامه ها ميان نقاط دور افتاده صحرا و شهرها به شمار ميرفتند. بعضي ازين كبوترها به سوي حلب يا بصره پرواز داده مي شدند تا بازرگاني را كه بر سر راه چشم انتظار كاروانهاي آينده بودند، آگاه سازند.
رسم وآئين چنين بود كه كبوتراني دست آموز و زيبا ويژه لحظه هائي كه احساس خطر مي شد آماده داشتند و در آن هنگام، كاروان سالار، آن كبوترها را رها مي كرد تا بدينوسيله از آخرين نقطه اي كه كاروان آنجا را پشت سر گذاشته بود كمك هائي برسد. هنوز اندكي نگذشته بود كه كبوتر پيام خود را رسانيده بود و دسته كمك رسان در راه، بسوي كاروان در حركت بودند.
هنگامي كه كاروان سالار قافله بزرگ، راهها را بي خطر و امن مي يافت با فرستادن نامه اي بر بال كبوتر كاروانهاي كوچك را – كه بدنبال وي راهپويي مي كردند آگاه مي كرد.
در دوره هاي بعد اين كار دگرگوني يافت و استفاده از كبوتر در كار «روابط پستي» مرسوم شد و يك هدف بزرگ دولتي بشمار رفت.اما چگونگي استفاده از كبوتران نامه بر بدينگونه بود كه نامه را به زير بال يا به دم آنها مي بستند.
و نيز مرسوم چنين بود كه براي اطمينان بيشتر به رسيدن نامه ها، از دو كبوتر استفاده مي شد كه در فاصله يكي دو ساعت پشت سر يكديگر فرستاده مي شدند تا اگر يكي از آن دو كبوتر ، صيد پرندگان شكاري شد و از ميان رفت اطمينان داشته باشند كه ديگري خواهد رسيد. همچنين عادت بر اين بود كه در روزهاي باراني، و يا قبل از اين كه كبوتران به حد كافي تغذيه كنند آنها را نفرستند  (3)
در افغانستان و فارس و یونان و روم نیز ازاین کبوتران استفاده میشد که هرکدام ادعا دارند اولین کشورهای اند که کبوتران را در خدمت اخبار و خبر رسانی قرار دادند . رومی ها و یونانی در هنگام بازی های اولمپیک از کبوتران سود برده اند در زمان خلافت اسلامی و بعدا از این کبوتران بیشترین استفاده صورت گرفت

برج های کبوتر ها ( کفتر خانه ها ) :
کبوترخانه ها یا کفترخانه که به آن کفترخان یا کبوترخان نیز می گویند، برج های هایی قدیمی می باشد که معمولاً به صورت استوانه ای ساخته می شدند. کبوترخانه ها معمولاً برای نگهداری کبوتران خانگی و در سیستم نظامی کشور برای خبر رسانی و یا جمع آوری کود کبوتر ها و دیگر پرندگان مورد استفاده قرار می گرفتند. کود کبوتر در گذشته استفاده‌های بسیاری در صنعت نیز داشته، از جمله صنعت دباغی در چرم سازی و ساخت باروت. (4)
طراحی کبوترخانه ها، بسیار عالمانه و جالب بوده است به گونه ای کبوتران زیادی در آن ها قرار گرفتند و این مکان ها زیستگاهی امن برای کبوترها تلقی می شد.
کبوترخانه به مانند یک دژ نفوذ ناپذیر از کبوترها، مواظبت می کردند. ساختار معماری کبوترخانه ها به گونه ای بوده که از نفوذ پرندگان شکاری به درون فضای آن جلوگیری می شد.
کبوتر خانه ها بنای بلندی است که نمای بیرونی آن را به گونه زیبا و ظریف با خشت کاری منقش می سازد و در جدار داخلی آن طاقچه های متعدد آماده می کنند تا کبوتران در آن آشیانه گرفته و مواد فاضله بگذارند . کبوتر خانه را به معماری خاصی می سازند . ومخصوصا نما و نقاشی های بیرونی آن را فقط معماران می سازند و کار هر کس نیست
آشیانه ها آنچنان منظم و زیبا با مدل های یک شکل و از مصالح کاهگل ساخته می شد که در تابستان بسیار خنک و به گونه ای بوده است که باد در فضای آن جاری بوده و برعکس در زمستان گرم و از وزش بادهای محلی در امان بود.
قطر سوراخ های ورودی کبوتران به داخل برج ها به اندازه ای ساخته می شد که تنها کبوتران می توانستند، وارد آن بشوند و پرندگان مهاجم قادر به ورود به داخل آن نبودند. ابن بطوطه مراکشی ظاهراً اولین سفرنامه نویسی بوده که درباره کبوترخانه های سخن گفته است

تربیت و نوع کبوتر های نامه رسان :
با وجودیکه افراد به حیث نامه رسان ها استفاده میشدند که بعدا بنام ترکی چاپار ها معروف گردید. اما باید گفت که برای خبرهای فوری و مهم از میدان محاربه نارسا بود. پس بر آن شدند که از تيز پروازی کبوتر- که سرعتی برابر با باد دارد- استفاده کنند و از آن هنگام بود که کبوتربازان حرفه ای وارد ميدان عمل گشتند و تربيت کبوتر و ساختن کبوتر خانه معمول شد که هنوز هم بقايای آن در بعضی از شهرهای مرکزی و شمالی افغانستان وجود دارد.
این نوع کبوتران دو نوع هستند از لحاظ جثه که گونه اول جثه‌ای بسیار بزرگ تر از کبوتران چاهی و خانگی دارد که پاهای بزرگ و سرخ شفاف از ویژگی‌های خاص این نوع است که رفته رفته در خطر انقراض قرار گرفته‌است.گونه دوم کاملاً شبیه به کوتران وحشی است که فقط توانایی دوقطبی بودن را دارد.یعنی کبوتر بر اثر آموزش توانایی دارد که دو نقطه جغرافیایی را مرکز قطب نمای خود قرار داده و از یاد نبرد.
روی این منظور کبوتر باز ها نامه بر و خبر رسان بايد هميشه فقط دو نشانی را به کبوتر بياموزد؛ يکی نشانی کبوترخانه ای را که در آن زندگی می کند و ديگر نشانی جايی را که مرتب بايد به آنجا پيام برساند، زيرا اين پرنده نمی تواند بيش از دو آدرس را بداند. از اين رو بزرگان کبوتر خانه ها بايد برای رساندن پيام ها به مکان های گوناگون، ناگزيرند کبوترهای بسيار داشته باشند و بر بام های خود کبوترخانه های کوچک بسازند.  (5)
یغمایی با استفاده از سايت «ايران پرديس» در مورد کبوتر و ويژگی مطلب سایت فوق را کتبا" مینویسد :
«قدرت کبوتران در پرواز عجیب است این پرندگان سبک بال و ظریف قادرند تا ارتفاع یک کیلومتر اوج گرفته و هر روز می توانند بدون احساس خستگی تا 1500کیلومتر راه را طی نمایند بدین ترتیب حد متوسط سرعت کبوتر70 تا 80 کیلومتر و حداکثر آن یکصد کیلومتر است و همین پرواز و هوش کبوتر باعث شده که به جای پست از کبوتر قاصد استفاده نمایند و بطور کلی می توان گفت که کبوتران نسبت به سایر حیوانات برتری کافی دارند و اصولا در تمام مدت شبانه روز نیار به خواب ندارند.
البته همه ی کبوتران مستعد نامه بری نیستند بلکه تنها کبوترانی دارای این استعداد هستند که از نظربدنی دارای گردنی کشیده و نوکی دراز و پنجه هايی قوی و نیرومند باشند.کبوتران قاصد برخلاف همنوعان خود با صدای گرفته بغبغو می کنند و در مقابل گرسنگی و تشنگی مقاومتی بیشتر دارند.
بارها دیده شده است که کبوتران نامه بر در مقابل توفان های سخت و باران های سیل آسا تا حد هلاک رسيده اند اما سعی کرده اند تا آخرین لحظات حیات از پرواز و مأموریت خویش دست برندارند.»  (6)
دولت های غزنوی و غوری هرکدام از این کبوتر نامه بر استفاده نموده اند و خرابه برج ها هنوز هم در گوشه و کنار غور ، بلخ ، میمنه و هرات و غزنی و جود دارد .
غازان یکی از نواده گان چنگیز با خلافت بغداد ملک ناصر در جنگ قرار گرفت . غازان دراین جنگ شکست خورد ؛ و عساکر مصری و شامی 10000 اسیر و 20000 سر اسب از قشون غازان به غنیمت گرفتند و امری مشهور غازانی اسیر شدند و خلیفه به شادی این فتح ، به اطراف فتحنامه ها با کبوتران قاصد و رسولان فرستادند. الملک الناصر با جلال تمام به دمشق وارد شد
انچه که دوره چنگیز را نسبت به دیگر دوره ها با وحشت نشان میدهد یکی هم ظلم و ستم ایلیچی ها ( نامه رسان ها) است که در بخش بعدی صحبت میشود . (7)
تیمور لنگ از کبوتر های نامه بر پیشترین استفاده را برد و بازمانده گانش از برج های هرات و سیستان برای اطلاع رسانی سود بیشتر بردند .

2 - چاپار :
چاپار. (ترکی ، اِ) پیک . چپر. برید. پست . قاصد. نامه بر. گسی بنده . و رجوع به پیک و برید و چپر و گسی بنده وچاپارخانه شود. ( 8 )
هرودت در مورد مي نويسد: "در منازل، اسب هاي تندرو تدارك شده. به اين ترتيب كه چابك سوار ها نوشته هاي دولتي را از مراكز تا نزديك ترين چاپارخانه برده، به چاپاري كه حاضر است مي رساند و او فوراً حركت كرده، آن را به چاپارخانه دوم مي برد و باز تسليم چاپاري مي كند. بدين منوال شب و روز چاپار ها در حركت اند و اوامر مركز را به ايالات مي رسانند. راجع به سرعت حركت چاپار ها مورخ مذكور گويد كه نمي توان تصور كرد كه جنبنده اي سريعتر حركت كند .... گزنفون تاسيس چاپارخانه ها را به فارس ها نسبت داده و گويد كه براي تعيين مسافت چاپارخانه ها از يكديگر تجربه كردند كه اسب در روز چقدر مي تواند راه برود بي اينكه خسته شود و آن را ميزان قرار دادند. اگر هم اين گفته اغراق باشد، مسلم است كه كسي نمي تواند به سرعت چاپار ها حركت كند. (9)

3 - دیوان برید :
با حضور اعراب مسلمان در سرزمین های مجاور اصطلاح واژه و دیوان برید بیشتر مورد استفاده قرار گرفت اما در کل در تاریخ اسلام حضرت عمر رض اولین خلیفه اسلامی است که تهداب دیوان ها را گذاشت اولین دیوان ایکه پایه گذاری شد همانا دیوان خراج است تا عواید خلافت اسلامی مشخص گردد . معاويه نخستين كسي بود كه براي سرعت وصول اخبار، «بريد» را به كار برد. در زمان معاويه عبيدالله بن اوس غساني نامه‌ها را مي‌نوشت و سرجون بن منصور رومي نيز نوشته‌های او را در ديوان خراج بر عهده داشت.
مهمترین وظیفه این نهاد پیش از حکومت اموی جاسوسی و خبررسانی بود که در دوران حکومت اموی نیز ادامه یافت. در عهد عبدالملک بن مروان (حک: ۶۵ـ۸۵ هـ ق ) ، نظام برید در دیگر زمینه ها گسترش بسیار پیدا کرد و به دلیل سود مالی که از قِبلِ حملِ نامه ها برای دولت حاصل می شد، مردم نیز امکان یافتند که برای ارسال نامه هایشان از آن استفاده کنند. اما احتمالاً در اینجا منظور از مردم بزرگان مملکت بوده است. در این دوران، استفاده از برید دیگر به خبررسانی و حمل و نقل نامه ها و تعویض اسبها در ایستگاهها منحصر نبود، بلکه از آن برای حمل و نقل سپاهیان به هنگام جنگ استفاده می شد و تا آن جا اهمیت یافت که عبدالملک، حاملان برید را در هر زمان می پذیرفت. ولید اول (حک: ۸۶ ـ ۹۶ هـ ق ) از این سازمان برای حمل و نقل مصالح تزیینی بناهای خود نیز استفاده می کرد و در دوره عمر دوم (حک: ۹۹ـ۱۰۱ هـ ق ) به منظور نظارت بیش تر حکومت مرکزی بر قبایل عرب ساکن در خراسان ، تشکیلات برید مستحکمتر شد و هزینه آن بالا رفت. قدیم ترین سند درباره تشکیلات برید نیز از همین دوران به دست آمده است. در حفریاتی که در نزدیکی سمرقند صورت گرفته، سندی رسمی متعلق به سال ۱۰۱ هـ ق یافت شده است که وجود تشکیلات برید را در ماوراءالنهر نشان می دهد. این سند به نام سلیمان بن ابوالساری است که عمر دوم او را به این منصب گماشته بوده است.
برید در دوره عباسیان (۱۳۲ـ۶۵۶ هـ ق ) مانند دیگر تشکیلات اداری این خلافت، نهاد خبررسانی و جاسوسی همچنان مهمترین وظیفه بود. از نصایح منصور (حک: ۱۳۶ـ ۱۵۸ هـ ق)، بنیانگذار واقعی خلافت عباسی، به فرزند و جانشینش مهدی (حک :۱۵۸ـ۱۶۹ هـ ق )، بر می آید که وی اهمیت بسیاری برای این نهاد قائل بوده است. به گفته ابن اثیر ، او برای انتظام امورِ دولت، چهار تن را لازم می دانست: قاضی، صاحب شرطه، صاحب خراج و صاحب برید که موظف بود اخبار سه تن دیگر را بدرستی به خلیفه برساند. اما ظاهراً این تشکیلات پاسخگوی نیاز نبوده است، ازینرو مهدی به این نهاد توجه بیشتری نمود و در ۱۶۶ هـ ق در مسیر مکه و مدینه و یمن ایستگاه های برید احداث کرد و در آن ها استران و شترانی فراهم آورد، و به هنگام جنگ با رومیان، بریدانی برگماشت که اخبار جنگ را بسرعت به او برسانند.
در روزگار هارون الرشید (حک :۱۷۰ـ۱۹۳ هـ ق)، دیوان برید با راهنمایی و درایت برمکیان نظمی تازه یافت و در مرکز همه ولایات سازمان برید تأسیس شد. اما ابویوسف قاضی (۱۱۳ـ ۱۸۲ هـ ق)، تشکیلات برید عصر خود را به سبب عدم صلاحیت متصدیان آن و تبانی آن ها با والیان و قاضیان و مأموران مالی، مختل دانسته است.
دیوان برید در این دوران یکی از ادارات خاص بود و بررسی اوضاع و جریان امور، نظارت بر مأموران عالی رتبه ولایات، تنظیم اخبار و گزارش آن ها به مرکز، و نیز حمل و نقل وسایل متعلق به دولت و کاخ، و اعزام مأموران را به مقصد بر عهده داشت. رئیس دیوان، صاحب برید نامیده می شد و از میان افراد معتبر و معتمد انتخاب می گردید؛ ازینرو گاه خلفای عباسی خود ریاست برید را بر عهده می گرفتند و بر اوضاع و احوال مملکت اشراف می یافتند و در دوره برخی خلفا شبکه مخفی جاسوسی گسترش می یافت، چنانکه مأمون عده بسیاری را، در کسوتِ مبدل، به جاسوسی گمارده بود. گاه برای ارسال اخبار از کبوتران نامه بر هم استفاده می شد و مقارن حکومت مقتدر (حک: ۲۹۹ـ۳۲۰ هـ ق ) آنگاه که فاطمیان آهنگ تصرف مصر کردند، وزیر او، علی بن عیسی (متوفی ۳۳۴ هـ ق) شتران جمازه از بغداد به مصر فرستاد تا به وسیله برید از رویدادهای روزانه آگاهی یابد.
شکوفایی اقتصادی و فعالیت های تجاری در سده های سوم و چهارم، ایجاد ایستگاههای برید و قرار دادن چارپایان آماده حرکت در این ایستگاه ها را برای استقرار امنیت در راه های تجاری و نظامی الزامی ساخت. به این ترتیب، قدامة بن جعفر بغدادی (متوفی ۳۳۷ هـ ق)، صاحب برید زمان مکتفی (حک :۲۸۹ـ ۲۹۵ هـ ق )، از اهمیت برید در راه ها و ایستگاه هایی که به مشرق و مغرب جهان اسلام منتهی می شد، بتفصیل سخن گفته و یادآور شده که برید دیوانی مستقل است و رئیس دیوان برید بایداز هر چیز با خبر باشد و به هر جایی راه داشته باشد. در روزگار ضعف و قدرت خلفای عباسی نیز همچنان به امربرید توجه می شد، اما گاه به دلیل نفرتِ برخی خلفا، مانند مستنجد (حک: ۵۵۵ـ۵۶۶ هـ ق )، از جاسوسی (خفیه گری)، این تشکیلات از میان برداشته شده است؛ در حالی که ناصر خلیفه (حک: ۵۷۵ ـ۶۲۲هـ ق ) که در درگیری های سلجوقیان با خوارزمشاهیان اندک استقلالی یافته بود، عیون (بازرسان مخفی) و خبرگزاران بسیار داشت و گاه خود به تجسس در امور می پرداخت.

دیوان برید در افغانستان :
یعقوب (حک: ۲۴۷ـ۲۶۵ه ـ ق ) بنیانگذار حکومت صفاریان (۲۴۷ـ۳۹۳هـ ق ) نیز از روش خلفای عباسی پیروی نمود و در دیوان برید افراد با اعتماد و متجسس را گماشت و عمرولیث (حک: ۲۶۵ـ۲۸۷ هـ ق )، افرادی را از جوانی برای خدمات در برید و جاسوسی تربیت می نمود. علاوه بر مأموران مخفی و جاسوسان، سوارانی با عنوان «قاصد ساعی» یا «پیک» که مکلف بودند برخی نامه های محرمانه را به مقصد برسانند، در خدمت مأموران برید کار می کردند. در این دوران ما شاهد کبوتران نامه بر هستیم که برای انتقال خبر از انها استفاده می شدند.
سامانیان (۲۷۹ـ۳۸۹ هـ ق ) به تشکیلات برید در خراسان و ماوراءالنهر نظم بخشیدند. در زمان نصر بن احمد (حک: ۳۰۱ـ۳۳۱هـ ق ) یکی از دیوان های مرکزی بخارا دیوان صاحب برید بود تمام شهرها خبررسان و صاحب برید داشتند و حوادث مهم بیدرنگ به مرکز اطلاع داده می شد. متز به «فرمانی» اشاره کرده است که در آن از ویژگی های بایسته صاحب برید سخن به میان آمده است: او باید شکایات را بشنود و درباره آن ها داوری کند؛ ازینرو لازم است که به تمام مسائل شرعی واقف باشد؛ همچنین زاهد و متقی و دانا و راستگو و نیک سیرت و خیرخواه همه باشد و هنگام بیان واقع کلیه جوانب را در نظر بگیرد . نکته جالب در این مطلب ، وظیفه داوری صاحب برید است.
در دوره غزنویان (۳۵۱ـ۵۸۲ هـ ق)، تشکیلات برید به شیوه سامانیان ادامه یافت و جاسوسی و خبررسانی اهمیت بیشتری پیدا کرد. در زمان محمود (حک: ۳۸۷ـ۴۲۱ هـ ق ) و مسعود (حک: ۴۲۱ـ۴۳۲ هـ ق )، علاوه بر کدخدا (نایب والی) که ناظر بر کارهای والی بود، حکومت مرکزی نیز شخصی به نام صاحب برید (یا نایب برید) تعیین می کرد تا وقایع مهم را به سلطان گزارش کند. در این دوران، گزارش هایی را که برید رسمی می رساند « اَسکُدار » می گفتند. این واژه به معنای منزلگاه های برید و مأمور خبررسانی نیز به کار رفته است؛ ازینرو معنایی شبیه به واژه برید می یابد. چون ممکن بود که این گزارش ها، مانند برید، تحت نظر و به فرمان والی نوشته شده باشد، مأموران برید ناگزیر می شدند گزارش محرمانه دیگری ارسال دارند که برای مخفی کردن آن روش های مختلفی به کار می بردند، از جمله پنهان کردن گزارش ها درون موم یا عصا . گاه اخبار روزانه به غزنه ارسال می شد. به هنگام جنگ، همراه سپاهیان، مأموران بریدی روانه می شدند تا اخبار جنگ را به مرکز گزارش کنند. درباره باز کردن گزارشهای رسمی و ارائه آن ها به سلطان، مقررات شدیدی بود و تنها وزیر و ارکانِ دولت حق مداخله در آن کار داشتند. از تاریخ بیهقی بر می آید که جاسوسی در دوره غزنویان شدت یافته و تشکیلات برید بسیار منظم شده بوده است. در این دوران، مُشرفان و خیلتاشان نیز در سازمان برید مأمور گزارش اخبار بودند.
غوریان مانند اسلاف خویش غزنویان توجه به دیوان برید داشتند به خصوص در نبرد ها در افغانستان و هند از این دیوان بیشتر استفاده شده است . در طبقات ناصری اشاره به نامه های است که بین سلاطین و اقارب سلطان رد و بدل شده است . عمده ترین این نامه ها در زمان سلطان غیاث الدین محمد سام و سلطان معزالدین سام نبادله شده است . فراموش نکنیم نامه های سلاطین غوری با همسایگان و خلافت اسلامی بغداد توسط همین دیوان برید به مقصد میرسید .
تشکیلات برید، و در رأس آن صاحب برید، به شیوه عباسیان از طریق غزنویان و غوریان (۵۴۳ـ۶۱۲ هـ ق ) به سلطان نشین های ترک دهلی (۶۰۲ـ۹۶۲ هـ ق) انتقال یافت. در میان دیوان های مرکزی این مملکت بزرگ، «دیوان برید ممالک» اهمیت بسیار داشت. این دیوان به امور خبررسانی رسمی می پرداخت و در سراسر کشور جاسوسان و مأموران گمارده بود. همچنین منزلگاه هایی با فواصل منظم احداث شده بود و در آن ها چارپایان تندرو و مأموران آماده به خدمت وجود داشتند. اخبار روزانه به سلطان گزارش می شد و کوچکترین اهمال مأموران شدیدترین مجازات را به دنبال داشت.
در سال های آغازین حکومت سلجوقیان (۴۲۹ـ۵۹۰ هـ ق ) ـ احتمالاً به سبب خاستگاه قبیله ای حکومت ـ مؤسسات اداری به شیوه حکومت های پیشین وجود نداشت و به امر جاسوسی نیز توجهی نمی شد؛ ازینرو از دیوان بریدنشانی دیده نمی شود. بر پایه منابع تاریخی، آلب ارسلان (حک: ۴۵۵ـ۴۶۵ هـ ق که به سنن قبیله ای پایبند بود، از جاسوسان متنفر بود و اعتقاد داشت که وجود آن ها بیش از آن که سودمند باشد زیان آور است. اما نظام الملک (متوفی ۴۸۵ هـ ق) تشکیلات برید را لازم می دانست. پاره ای از مورخان، سبب ظهور ناگهانی اسماعیلیان را در این زمان به صورت سازمانی وسیع و نیرومند، نبودِ سازمان برید دانسته اند و احتمالاً گسترش اسماعیلیان در جامعه از سویی، و نیاز روزافزون حکومت به اداره قلمرو وسیع از سوی دیگر، و همچنین تأثیرپذیری تدریجی از تشکیلات حکومت های پیشین، زمینه برقراری مجدد این نهاد را فراهم آورد. بنابراین، از دوره ملکشاه (حک : ( ۴۶۵ ـ ۴۸۵ هـ ق ) به نظام برید توجه شد. سخنان نظام الملک درباره اهمیت خبر رسانی، و این که این نهاد در حکومت های پیشین وجود داشته، لزوم برقراری مجدد آن را تأیید می کند. استفاده از جاسوسان خصوصی در زمان ملکشاه و نظام الملک و عزیمت ادیب صابر به فرمان سنجر به خوارزم برای جاسوسی نیز نشان می دهد که نظام برید برقرار بوده است. با این تفاوت که مانند حکومت های پیشین، برید دیوان خاص و مستقلی به ریاست امیر برید نداشته است. با این حال، با استناد به سیاستنامه، شاید بتوان گفت که دیوان برید در مرکز وجود داشته است؛ نهادی نداشته باشد. سلجوقیان تشکیلات حکومتی خود را به شیوه سامانیان و غزنویان بنیاد نهادند، اما پایبندی آنان به سنن پیشین قبیله ای در این تشکیلات دگرگونی هایی به وجود آورد،مثلاً تغییر نام دیوان انشا به دیوان طغرا . بر همین اساس، نبودِ دیوان خاص برید به هیچ وجه دلیلِ نبودن هر گونه خبر رسانی رسمی و توقفگاه های برید نخواهد بود. بر خلاف گفته های نظامی در باب نابودی دستگاه های اداری و تشکیلات حکومتی عصر سلجوقیان و ناامنی راه ها، بررسیِ تشکیلات وسیع اداری این دوران احداث راه ها و رباط ها، تنظیم قوانین ارضی، امنیت راه ها و لزوم تشکیلات خبررسانی در امر سیاست داخلی و خارجی سلسله سلجوقی نشان می دهد که این نهاد مختل نشده بوده است. دلیل دیگر این امر، وجود تشکیلات برید در میان دیگر دولتهای ترک است که از حکومت سلجوقی ریشه گرفته بودند، از جمله سلجوقیان کرمان می باشد.
خوارزمشاهیان (۴۹۰ـ ۶۲۸ هـ ق ) که نخست با سلاطین سلجوقی و سپس با مغولان درگیر جنگ های پی درپی بودند، فرصت رسیدگی به امور دیوانی و سازمان برید را نداشتند و کار برید در قلمرو آنان به شیوه دولت های قبلی و همزمان آنان بود. (10)

زیرنویسها :
1 - پست در ایران از گذشته تا به امروز ؛ تبیان ، 5 میزان 1389 هـ ش .
2 - دانشنامه جهان اسلام ، ج اول ، ص 1153

3- سعداوي، نظيرحسان. "كبوتران نامه‌بر، پس از پيامبران نخستين كساني بودند كه كبوتران نامه‌بر را به خدمت گرفتند". ترجمه شبگير دوره 10، ش112 و113 (دلوو حوت1350):ص 44-46.
4 - ویکی پیدیا واژه کبوتر خانه
5 - یغمایی - پیرایه ، نامه رسان نامه من دیرشد ...، عصر نو ، 8 اکتوبر 2015 م .
6 - یغمایی ، ایضا" ، همانجا .
7 - لغت نامه ، واژه غازان خان .

8 - لغت نامه دهخدا ، واژه چاپار .
9 - تبیان ، اثر قبل الذکر. همانجا .
10 - پیشنه سازمان برید ، ویکی فقه (خلاصه و اضافات )