گنبد بیگم ولایت غزنی و پیشینهء تاریخی آن :

ولایت غزنی یکی از مغتنم ترین ولایات تاریخی و باشتانی افغانستان است که آبدات و داشته های تاریخی با وجود سردی و خشم روزگار هنوز پا برجا مانده است یکی از آن ابده ها که هنوز در مورد باستان شناسان تحقیقات همه جانبه انجام نداده اند و یا احتمالا من نخوانده ام ؛ گنبد بیگم در ولسوالی جغتو در قریه خوش ابدال موقعیت دارد .
انچه که ما را به این گنبد رهنمایی مینماید که گنبد مذکوردر قیاق ولسوالی جغتو با عبور از کوه های پر پیچ و خم آن که در فاصله پانزده کیلومتری شهر غزنی موقعیت دارد، به فاصله چند صد متری از قریه سربید قیاق به قریه کاریز رحم و مهمند مربوط جرمتو می رسیم. جرمتو از قریه مهمند و کاریز رحم آغاز شده، هفتصد خانواده که بیشتر آنان هزاره و تعدادی از خانواده های سادات و بیات در قریه ای به نام تاله بیگم که بالاتر از دره جرمتو موقعیت دارد، ساکن بوده و مربوط ولسوالی جغتو می باشد. تعمیر قدیم لیسه البیرونی تقریباً در وسط دره قرار دارد. در قسمت پایانی دره، قریه یی به نام جوی آهن و در قسمت بالایی دره قریه یی به نام خوش آبدال موقعیت دارد. دره جرمتو شکل مستطیل داشته و اطراف آن توسط سلسله کوه ها محاصره گردیده است.
در فاصله نزدیک به قریه خوش آبدال گنبدی به چشم می خورد که به نام گنبد بیگم معروف است. گنبد از خشت های پخته اعمار شده است. با گذشت زمان یک قطار از خشت های آن غلطیده است. گنبد فقط یک دروازه دریچه مانند دارد. درون گنبد نشانه هایی از یک قبر قدیمی دیده می شود. ساختمان گنبد و مواد استفاده شده در گنبد بیانگر معماری دوره اسلامی است. قرار اظهارات ساکنان محل زمانی گنبد بیگم لوحه سنگی و کتیبه داشته که شبانه در زمان سلطنت ظاهر شاه توسط دزدان ربوده شده است.
چند متر پایان از گنبد، انباری از خشت های پخته هنوزهم وجود دارد و سردابه یی نیز در همان نزدیکی ها دیده می شود که اکنون مردمان محل بعد از غلطیدن شخصی از آن، سر این گنبد را پوشانده اند.
قرار گفته ساکنان محل انبار را برای آن ساخته اند که اگر روزی گنبد به مرمت کاری ضرورت پیدا نمود از آن خشت ها استفاده گردد.
در مورد تاریخچه گنبد بیگم در بین ساکنان منطقه چند روایت سینه به سینه انتقال یافته است:
می گویند : سلطان محمود غزنوی زمانی از این محل می گذشته از دختری که در لب جوی آب بوده، آب طلب می کند، دختر فرزند حاکم محل بوده و به سلطان به عوض آب صاف آب گل آلود عرضه می کند. وقتی سلطان متوجه می شود و علت را می پرسد، دختر رهنمایی های طبی برای سلطان می کند و می گوید که آب گل آلود را به علتی پیش کش نمودم که شما خسته بودید. اگر از آب استفاده می نمودید مریض می شدید. به این دلیل برای شما آب صاف ندادم. سلطان به پاس هشیاری و خدمت دختر، برایش لقب بیگم می دهد و زمینی اعطا می کند و گنبدی می سازد که بعدها به نام گنبد بیگم معروف می گردد.این داستان محمود غزنوی همچنان در مورد « نجمان خاکی » که در طفولیت برایمان در شب های زمستان قصه میکردند بعدا کتاب آنرا خواندم شبیه است .
در حالیکه برخی عقیده دارند که شخصی بنام ماکو برادر بیگم که احتمالا از طرف رقبای خویش در همین محل کشته میشود . بیگم که در اصطلاح معمول ترکی و بعدا مغولی است ؛ بعد از وفات پدر و کشته شدن برادر ریاست قریه را دارد ، گنبدی بالای قبر برادر اعمار کرده و بنام گنبد بیگم شهرت دارد. از ساختمان گنبد معلوم میشود که شکل مخروطی ان به دوره های عزنوی تعلق دارد و یقینا" در حکمروایی غزنویان اعمار شده است از ارتفاع و محیط و قاعده آن چیزی نمیدانیم امیدواریم در اثر تحقیقات استاتید و باستان شناسان ؛ روشنی بیشتر براین بنای تاریخی انداخته شود .
با اضافه اینکه بالاتر از گنبد، چمن و چراگاه بيگم که نزديک دره سراب است موقعيت دارد که تا اکنون به نام تاله بيگم شهرت دارد.گنبد بيگم اکنون در بين مزارع و در کنار سرک عمومي قرار گرفته است که رو به خرابي نهاده و به توجه جدي مسؤولين و مرمت نياز دارد. ( تصویر اول)

تصویر دوم - اصلاح یک اشتباه تاریخی :
در صفحات انترنتی و فیسبوک ها تصویر دوم را به اشتباه مربوط گنبد بیگم ولایت غزنی دانسته اند .
در حالیکه این گنبد در حقیقت معبد هندوی و یا احتمالا بودایی که درتصویر دوم گذاشته شده ،  میباشد . بعضاً هموطنان آنرا با « منار بیگم» در ولسوالی جغتو و برخی جاغوری ولایت غزنی باشتباه میگیرند این گنبد بنام «Amb Sharif Temples, Soon Valley. » و یا « Soon Valley Sakesar» در غرب منطقه خوشاب ایالت پنجاب پاکستان قرار دارد که احتمالا در قرن( ۸ و یا ۹) میلادی و با اطمینان که قبل از حاکمیت سلطان محمود غزنوی ساخته شده است.این معبد با قاعده 90 * 63 به شکل مخروطی اعمار شده و توسط 60 پله زینه به بالای معبد راه دارد .